On Gözlü Köprü (Dicle Köprüsü)

Diyarbakır'ın güneyinde, Dicle Nehri'nin iki yakasını birleştiren On Gözlü Köprü — resmî adıyla Dicle Köprüsü — kentin en tanınmış tarihî yapılarından biridir.

Tarihçe

Güney cephesindeki iki satırlık süslü Kûfî kitabeye göre köprü, Miladî 1065 (Hicrî 457) yılında Mervânî hükümdarı Nizâmüddevle Nasr döneminde, kadı Ebü'l-Hasan Abdülvâhid'in yaptırdığı ve Ubeyd adlı bir mimarın elinden çıktığı belirtilir. Buna karşın araştırmacıların çoğu bu tarihi bir onarım kitabesi olarak yorumlar; yapının temelinin Roma-Bizans dönemine, yani çok daha eskiye uzandığı düşünülür. Bu yönüyle köprü, üzerinde yükseldiği kentin katman katman tarihini simgeler.

Mimari

Köprü baştan sona, Diyarbakır'ın karakteristik siyah bazalt taşından örülmüştür; kemer kilit taşları ve kitabelerde yer yer beyaz kireçtaşı kullanılmıştır. Toplam uzunluğu 172-178 metre arasında değişen yapı, on sivri kemer gözüyle Dicle'yi aşar; ilk beş gözde 5,45-6,24 metre olan genişlik, beşinci gözden sonra 9,69-10,20 metreye çıkar. Menba cephesindeki piramit başlıklı akma kesen ayakları ve düz tabliyesiyle 'çok gözlü düz köprüler' tipolojisinin Anadolu'daki en güzel örneklerinden sayılır.

Kültürel ve Turistik Önem

Kültürel önemi kadar turistik değeri de yüksektir: köprü, surlardan Hevsel Bahçeleri'ne inen UNESCO kültürel peyzajının tam ortasında yer alır ve Keçi Burcu'ndan bakıldığında Dicle, Hevsel ve köprünün oluşturduğu manzara kentin klasik kartpostal görüntüsüdür. Acentalar Suriçi tam gün turunun kapanış durağı olarak On Gözlü Köprü'yü tercih eder; çünkü hem yürüyüş rotasının doğal bitiş noktasıdır hem de gün batımında en etkileyici fotoğraf karesini sunar.

Ziyaret ve Ulaşım

Ortalama ziyaret süresi 20-40 dakikadır; köprü üstünde yürüyüş, alt terastan çekim ve kısa mola bu süreye sığar. Rehberli programlarda genellikle Ulu Camii, Hasan Paşa Hanı, kiliseler halkası ve İçkale'den sonra, Keçi Burcu manzarasıyla birleştirilerek gezilir. Çevresinde Hevsel Bahçeleri, Dicle Vadisi seyir noktaları, Gazi Köşkü ve Fiskaya (Anzele) Şelalesi bulunur. En iyi fotoğraf noktaları köprünün güneydoğu kıyısı, alt teraslar ve karşı yakadaki tarlalardır; altın saat ve gün batımında bazalt kemerler nehir yüzeyine yansır. Ulaşım kolaydır: kent merkezinin yaklaşık 3 km güneyinde, Mardin Kapı'dan araçla birkaç dakikadır ve alt otoparka tur otobüsleri yanaşabilir. 2009'da yakınına açılan yeni köprü sayesinde motorlu trafik büyük ölçüde alternatif güzergâha kaydırıldığından yaya ziyareti güvenlidir. Otopark köprü altındaki düz alanda çözülür. Engelli erişimi kısmen mümkündür; kıyı yolu ve teras düz olsa da tarihî taş tabliye engebeli olabilir. En uygun ziyaret dönemi ilkbahar (nisan-mayıs) ve sonbahardır (eylül-ekim); yaz öğlenleri 40°C'yi aşan sıcak nedeniyle sabah erken ya da gün batımı önerilir. Yoğun sezon bahar ayları, hafta sonları ve bayram tatilleridir.