Payas Sokullu Mehmet Paşa Külliyesi

Payas Sokullu Mehmet Paşa Külliyesi, Kanuni Sultan Süleyman ve ardıllarının sadrazamı Sokullu Mehmet Paşa'nın buyruğuyla, dönemin baş mimarı Mimar Sinan tarafından 1574 yılında inşa edilen anıtsal bir menzil külliyesidir.

Tarihçe ve Konum

Yapı, İstanbul'dan Halep, Şam ve Hicaz'a uzanan hac ve ticaret yolunun İskenderun Körfezi kıyısındaki kritik durağında yükselir; bu güzergâh aynı zamanda İpek Yolu kervanlarının Akdeniz'e açıldığı noktadır.

Kervansarayın avlusu Türkiye'nin en geniş külliye avlularından biri kabul edilir ve yapının inşa tarihi, Mimar Sinan'ın 'ustalık eserim' dediği Edirne Selimiye Camii ile aynı olgun döneme denk gelir; bu da külliyeyi Sinan'ın kırsal-menzil mimarisindeki ustalığının özeti yapar.

Mimari ve Yapılar

Külliye, tek bir amaca değil, yolcunun bütün ihtiyaçlarına hizmet edecek bütüncül bir kent dokusu olarak tasarlanmıştır. Bu nedenle kompleks içinde şunlar yer alır:

• Bir kervansaray (han)
• Kadınlar ve erkekler için ayrı bölümleri olan çifte hamam
• Medrese
• Sarı Selim Camii
• Sıbyan mektebi
• Aşevi (imaret)
• Çeşmeler
• Bir köprü
• Yaklaşık 45-48 dükkânlı üstü örtülü bir arasta

Külliyenin mimari omurgasını oluşturan arasta, kuzey-güney doğrultusunda uzanan ve tarihî yolun tam içinden geçtiği, iki ucu anıtsal kapılarla kapanan yaklaşık 115 metre uzunluğunda çarşı sokağıdır; bu tasarım külliyeyi hem bir konaklama hem de canlı bir ticaret merkezi kılar.

Restorasyon ve Deprem Sonrası Durum

Külliye 2011-2013 yılları arasında Payas Belediyesi tarafından kapsamlı biçimde restore edilmiş ve bu çalışma ÇEKÜL ödülüne layık görülmüştür. 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş merkezli depremlerde yapı büyük ölçüde ayakta kalmış, geniş avlusu yaklaşık 350 depremzedeye geçici barınak olmuş, yalnızca Sarı Selim Camii'nin minaresi kısmen hasar görmüştür; kompleks bugün ziyarete açıktır.

Ziyaret ve Ulaşım

Turistik açıdan külliye, Hatay'ın Osmanlı katmanını en iyi anlatan durak olduğu için acentaların 'GAP-Karadeniz komşusu Akdeniz' rotalarında tercih ettiği bir noktadır: taş dokusu fotojenik, alanı geniş, otobüs erişimi kolaydır ve hemen yanındaki Payas (Cin Kulesi) Kalesi ile birlikte tek durakta zengin bir gezi sunar.

Ortalama ziyaret süresi 60-90 dakikadır; rehberli programlarda genellikle İskenderun sahili ya da Dörtyol ile aynı gün birleştirilir. Yakın çevrede Payas Kalesi, İskenderun kordonu ve tarihî Issos (İssus) ovası bulunur.

En iyi fotoğraf noktaları arasta sokağının derinlik veren kemer dizileri, kervansaray avlusunun geniş açı manzarası, hamam kubbeleri ve kale ile külliyenin birlikte göründüğü kıyı hattıdır. Ulaşım kolaydır: D-817/O-53 üzerinden İskenderun'a yaklaşık 20 km, Hatay Havalimanı'na yaklaşık 60 km mesafededir; külliyenin çevresinde tur otobüslerinin yanaşabileceği açık alan ve otopark mevcuttur.

Zemin büyük ölçüde düz taş döşeli olduğundan tekerlekli sandalye erişimi kısmen mümkündür, ancak bazı eşik ve basamaklar refakat gerektirebilir. En uygun ziyaret dönemi ilkbahar (Nisan-Mayıs) ve sonbahar (Ekim-Kasım) aylarıdır; yaz ortası Akdeniz sıcağı ve nemi yorucu olabilir, yoğun sezon yaz tatili ve bayram dönemleridir. Tavsiye edilen rota: önce külliye ve arasta, ardından bitişik Payas Kalesi, sonra İskenderun sahilinde öğle molası biçimindedir.